Programma Klimaatbestendige Stad en Duurzaam GWW Fase 5 (2022)

Samenvatting project

Het programma Klimaatbestendige stad- duurzaam GWW (Klimaatwerk in uitvoering 2018-2022 fase0 t/m 5) richt zich op wat nodig is voor de uitvoering, de doorvertaling van de nieuwe inzichten en ervaringen naar de uitvoerders (MKB) en hun opdrachtgevers (gemeenten) en het aftasten of de bedachte nieuwe kennis goed uitpakt in de praktijk. In ons gezamenlijke onderzoek proberen we ontwerpregels te maken die klimaatadaptatie zo makkelijk mogelijk maken. De nodige technologische oplossingen moeten vergezeld gaan met sociale innovatie en systeemverandering. In de praktijk blijkt namelijk dat het nog niet vanzelfsprekend is dat klimaatadaptatie de noodzakelijke aandacht krijgt in het routinematige werk van gemeenten en aannemers aan de buitenruimte, terwijl het juist daarin moet landen.

De nadruk in 2022, de vijfde en laatste fase van dit programma, ligt op het onderzoeken en ontwikkelen van toepasbare maatregelen op de thema’s 1) waterberging en 2) hittebestendigheid, binnen 3) een typologie van wijken, te implementeren binnen 4) een innovatieve samenwerking tussen gemeentes en GWW aannemers.

Doel van het project

[Toelichting: Beschrijf het projectdoel zo concreet mogelijk. Hoe draagt het onderzoek bij aan de uitdaging en kennisvragen uit de MMIPs. Richtinggevend: maximaal ¼ tot ¾ A4]

Dit project is gericht op het onderzoeken en ontwikkelen van toepasbare maatregelen op de thema’s 1) waterberging, 2) hittebestendigheid, binnen 3) een typologie van wijken, te implementeren binnen 4) een innovatieve samenwerking tussen gemeentes en GWW aannemers.

1) Waterberging
Om problemen door extreme neerslag en verdroging te beperken is het verstandig regenwater lokaal te bergen en in de bodem te infiltreren. De ruimte onder de weg is daarbij een logische keuze. Binnen dit onderdeel onderzoeken we welke maatregelen in de praktijk toepasbaar zijn voor gemeentes en door aannemers. Het project dient inzicht te geven in de effectiviteit en haalbaarheid van verschillende varianten voor regenwaterberging onder wegen en praktisch inzicht te geven in aspecten als drukte in de ondergrond en beheer en onderhoud.

2) Hittebestendigheid
Gemeenten willen een hittebestendige buitenruimte ontwikkelen aan de hand van duidelijke richtlijnen voor hittebestendigheid. Het doel is nu deze richtlijnen uit te ontwikkelen en concreet te maken in effectieve interventies. Daarbij is er bijzondere aandacht voor hittebestendig (klimaatbestendig) groen. Hierbij worden klimaatbestendige prototypes ontwikkelen (hitte/droogte) per wijktypologie (zie ook volgende punt).

3) Wijktypologieën
Voor een wijkgerichte aanpak zijn karakteristieke wijktypen en het duiden van klimaatrisico’s en klimaatadaptatie per typologie een aansprekende aanpak. Ze bieden de kans verschillende klimaatrisico’s (dus zowel water- als hitteproblematiek) en andere wijkopgaven in onderlinge samenhang te benaderen. Het doel van dit deel van het project is de toepassing van wijktypen verder uit te werken en concreet te maken voor een aantal locaties, omdat de resultaten aansprekend zijn voor het werkveld.

4) Implementatie
Het succes van bovenstaande maatregelen valt of staat ermee of zij geïmplementeerd kunnen worden in de praktijk tussen gemeentes en GWW aannemers. Doelstelling is om in de onderlinge samenwerking tussen hen innovatieve ruimte te ontwikkelen opdat die implementatie kan slagen.

Motivatie

[Geef aan binnen welke MMIP het projectvoorstel past. [Toelichting: Om voor financiering in aanmerking te komen moet een voorstel bijdragen aan de implementatie van deltatechnologische vraagstukken in de in de KIA Landbouw-Water-Voedsel. Informatie over deze KIA en onderliggende meerjarige missiegedreven Innovatieprogramma’s (MMIPs)staat hier http://kia-landbouwwatervoedsel.nl/ . In de bijlage van dit document zijn de titels van relevante onderdelen uit deze MMIPs opgenomen. De prioritair kennis- en ontwikkelvragen behorende bij deze MMIPs staan op genoemde website.
De indiener moet via het zwaartepuntprincipe één MMIP als primaire MMIP selecteren en omschrijven hoe het project zal bijdragen aan de doelen van de MMIP.
Als er ook een duidelijke bijdrage aan een andere MMIP wordt geleverd, kan dit hier benoemd worden om het voorstel verder te versterken.
Indien het projectidee niet binnen de onderwerpen in de bijlage past, maar ontegenzeggelijk ‘deltatechnologie’ betreft dan kan het worden gefinancierd indien u kunt aantonen dat het idee past binnen een van de KIAs van de topsectoren, te vinden via https://www.topsectoren.nl/innovatie , en indien dit vooraf met het TKI bureau is besproken]
De werkzaamheden van Klimaatwerk in uitvoering zijn relevant voor de volgende onderdelen/thema’s van:
Kennis- en innovatieagenda van Landbouw, Water en Voedsel 2020-2023
Missie C3 Klimaatbestendig landelijke en stedelijk gebied 2050 “De gebouwde omgeving is klimaatbestendig ingericht doordat het stedelijk waterbeheer is geoptimaliseerd, de omgeving is vergroend en doordat er klimaatadaptief wordt gebouwd en ingericht”.
Met als belangrijkste de thema’s:
- Voorkomen van wateroverlast en watertekort in landelijk en stedelijk gebied;
- Ontwikkeling van klimaatbestendige land- en tuinbouwproductiesystemen en inrichting van een klimaatbestendige gebouwde omgeving;
- Verbeteren van de waterkwaliteit.

Dit MMIP bestaat uit zes deelprogramma’s waarbij het onderhavige voorstel aansluit op de deelprogramma’s:
1. Het versnellen van de adaptatie-opgave in stedelijk gebied (governance en participatie)
4. Natuurinclusieve, waterrobuuste en klimaatbestendige verstedelijking
5. Handelingsperspectieven voor droogte en hitte in de stad

Het accent van het voorstel voor TKI Deltatechnologie - Duurzame Deltasteden ligt op:
- kosten en baten van ruimtelijke adaptatiemaatregelen en selectie en effectiviteit van adaptatiemaatregelen.
- Reductieoverlast bij bouwen in de stad i.h.b. de openbare ruimte zowel m.b.t. het ontwerp als de uitvoering
- In de praktijk ontwikkelen hoe we kunnen leren van praktijkexperimenten en pilots: wat werkt in de praktijk, welke maatregelen en innovaties moet je prioriteren en hoe gebruik je bestaande kennis?
- Bouwstenen voor integrale benadering stadsontwikkeling (extreme regenval, hitte stress, vervanging rioleringen)
Relatie met het NKWK (Nationaal Kennis- en Innovatieprogramma Water en Klimaat):
Bouwagenda: Thema Samenwerken uit en Thema Human Capital SER: Mensen maken de transitie : Intentieverklaring arbeidsmarkt en scholing bij wijkgerichte aanpak
Het samenwerkingsverband is een voortzetting verdieping en verbreding van het opgebouwde netwerk BC01 en BC02- BC05 Klimaatwerk in uitvoering fase 1 - 4 (2018 -2021). Het samenwerkingsverband sluit aan bij nieuwe (gezamenlijke) onderzoeksvoorstellen van Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool van Rotterdam, Hanzehogeschool Groningen en Hogeschool Utrecht en die met de VU en Deltares. Tevens worden in de praktijk projecten gemonitord en geëvalueerd en vind kennisdeling plaats met de betrokken gemeenten en MKB Aannemers.

Locatie

Van der Burghweg 1, 2628CS Delft

Uitgevoerde acties

Onderzoeksactiviteiten op de hierboven omschreven thema’s 1) waterberging, 2) hittebestendigheid, en de ontwikkeling van 3) wijktypologieen waarbinnen de resultaten gebundeld kunnen worden. Dit bestaat uit met name uit:
A) veldproeven t.a.v. water hitte en droogte
B) meetgegevens analyseren
C) Conclusies publiceerbaar en deelbaar maken

Praktijklocaties inbrengen uitvoeren ten behoeve, ondersteuning

Delen, bespreken en implementeren van ontwikkelde kennis
Bestaat onder meer uit:
A) Toegankelijk maken van resultaten via online kanalen (zowel partnerkanalen als platform BuitenRuimte)
B) Workshops op deelonderwerpen met gemeentes en/of aannemers

Ontwikkelen van innovatieve samenwerking t.b.v. implementatie klimaatadaptatie maatregelen zoals genoemd (water/hitte op wijkniveau).
Ontwikkeling van meetbaar en toetsbaar model waarmee gemeentelijke ambities daadwerkelijk terechtkomen in de uitvoeringspraktijk.

Verwachtte resultaten

Onderzoeksresultaten, publicaties
Bijeenkomsten, online kennissessies, webinars, live bijeenkomsten (mede afhankelijk van Covid 19). Zowel onder de ‘eigen’ noemer BuitenRuimte als onder de vlag van de betrokken onderzoekers zoals HvA en betrokkenen via online klimaatcafe’s (olv Floris Boogaard).
Tool (framework) voor het vertalen van ambities naar meetbare resultaten in GWW projecten
Samenwerkingsmodel (convenant) tbv ontwikkeling innovatieve ruimte tussen gemeentes – aannnemers

Innovativiteit

[Toelichting: Wat is de huidige stand van zaken, geef eventueel een voorbeeld? Wat voegt dit project toe / wat maakt dit project innovatief t.a.v. wat er al is? maximaal ¼ tot ¾ A4; indien van toepassing: hoe verhoudt het project zich tot /bouwt het voort op eerdere TKI PPS projecten?]

1 Waterberging
Er bestaan al verschillende meer of minder technisch complexe opties om water te bergen onder het wegdek (denk aan infiltratiekratten, steenwol e.d). Die maken echter de uitvoering complex omdat het allemaal in de al krappe ondergrond ondergebracht moet worden. Innovatief aan dit project is het onderzoek naar de praktische toepasbaarheid van de inzet van het wegcunet zelf, d.w.z. het zandpakket. Belangrijke vraagstukken betreffen de gevolgen voor stabiliteit, (kosten-)effectiviteit, duurzaamheid, en de effectiviteit van de droogtebestrijding.

2. Hittebestendigheid
Vanuit de praktijk is er behoefte aan een verdere ontwikkeling van tools op het gebied van hittebestendigheid ontwikkeld: hittekaarten – afstand tot koelte, hittekwetsbaarheidskaarten, meetprotocollen om zelf hitte te onderzoeken en effectiviteit van interventies te meten. Ten aanzien van hittebestendig groen in de stad wordt gewerkt aan innovatieve voorbeeldontwerpen voor karakteristieke wijktypen en een meer op klimaatverandering toegespitste bomenfactsheet. Met deze innovaties kunnen ontwerpers en beheerders van de stad komen tot klimaatbestendiger groen in de stad. Met behulp van een MKBA-toolbox beoordelen we de kosten en baten van dit soort oplossingen, hierbij nemen we niet alleen de directe kosten en baten in ogenschouw maar nemen we ook de baten van groen mee en houden we rekening met een realistische levensduur per voorziening (op basis van uitgevoerde analyses). Met behulp van GIS-analyses brengen we de mogelijkheden tot inpassing van groenblauwe voorzieningen in de openbare ruimte in kaart.

3) Wijk typologieën
Belangrijk overkoepelend aspect is dat de klimaatadaptatie aspecten hitte, water en droogte meer bij elkaar worden gebracht ten behoeve van integraal ontwerp en onderlinge afweging op wijkniveau. We zien dat er steeds meer complexe uitdaging binnen dezelfde vierkante meter straat opgelost dienen te worden. Bijvoorbeeld meer waterberging, maar ook meer ruimte voor boomwortels voor noodzakelijk groen. Waar bijt dit elkaar en welke afweging is dan de meest optimale? Naar de toekomst toe wordt deze problematiek alleen nog maar groter ten gevolge van bijvoorbeeld toenemende digitalisering (en benodige infrastructuur daarvoor) en de energietransitie.

4. Experimentele implementatie
Voor de inbedding naar de praktijk wordt ingezet op het ontwikkelen van de samenwerkingsprocessen tussen gemeentes en aannemers. Hierbij staat een aantal aspecten centraal:
• Focus op interne doorvertaling binnen gemeentes van beleidsdoelen naar meetbare, werkbare en communiceerbare projectdoelen, zodat de markt er ook daadwerkelijk mee aan de slag kan
• Heldere selectiemethode van de juiste aannemer aan het juiste project. In het algemeen zie je dat veel beoogde toepassingen van klimaatadaptatie in de praktijk vastlopen omdat de gunning op laagste prijs heeft geleid tot suboptimalisatie en gebrekkige uitvoeringskwaliteit
• Vroegtijdig betrekken van aannemers in initiatie en/of VO fase, opdat hun innovatieve inbreng zo goed mogelijk benut kan worden.
• Beter ophalen, communiceren over, en leren van succesvolle voorbeeldprojecten op gebied van klimaatadaptatie (waterberging, infiltratie, hittebestendigheid e.d.). Er kan in de praktijk veel meer dan wat uitgevraagd in de bestekken.

Valorisatie

Betrokken kennisinstellingen publiceren al hun resultaten zowel via eigen kanalen als via het gedeelde platform BuitenRuimte

Hoe gaan de participanten van het project om met intellectueel eigendom dat voorkomt uit deze projecten?

Niet ingevuld

Op welke wijze wordt de informatie over dit project op eenvoudige wijze voor het algemene publiek kenbaar gemaakt (beschrijving van het onderzoek, deelnemers en de planning en voortgang)?

Betrokken kennisinstellingen publiceren al hun resultaten zowel via eigen kanalen als via het gedeelde platform BuitenRuimte

Projectvoorwaarden

Door middel van het tekenen van een samenwerkingsovereenkomst met het consortium

Projecteigenaar en projectleider(s)

Projecteigenaar:
Rene de KWaadsteniet
Projectleider(s):
Sybren Steensma

Partners

  • Aannemersbedrijf Gebr. Min B.V.
  • Aannemersbedrijf Lindeloof B.V.
  • Aannemimgsmaatschappij Afezo B.V.
  • Aannemings- en Hoveniersbedrijf Germieco B.V.
  • Aannemingsbedrijf Klein Wieringen B.V.
  • Aannemingsmaatschappij H. van Steenwijk B.V.
  • Adonin B.V.
  • AW Verheij Infra B.V.
  • Braams Waterbouw B.V.
  • Building Changes B.V.
  • Compeer B.V.
  • De Boer en de Groot
  • De Krom Bestratingen
  • Fronik Infra B.V.
  • Gebiedsmanagers B.V.
  • Gebr. Beentjes Grond- Weg- en Waterbouw B.V.
  • Gebr. van der Veekens B.V.
  • GP Groot advies en infrarealisatie B.V.
  • Hogeschool van Amsterdam
  • J. Koper & Zn. B.V.
  • K_Dekker bouw & infra B.V.
  • KWS Infra B.V.
  • Markus B.V.
  • Megaborn Traffic Development B.V.
  • MKB-Infra
  • Mouwrik Waardenburg B.V.
  • OBN Ondernemingsvereniging Bestratingen Nederland
  • Roelofs groep
  • Schadenberg Aannemingsbedrijf B.V.
  • Scherrenberg B.V.
  • Schot Infra B.V.
  • Stichting Rondom GWW
  • Strukton Civiel Projecten B.V.
  • TKI Deltatechnologie
  • van Gelder B.V.
  • W. Ketelaars Bestratingen B.V.

Resultaten

Programma Klimaatbestendige Stad en Duurzaam GWW Fase 5 (2022)-2023-3

Resultaat type
Bijeenkomsten
Aantal
1
Omschrijving

Op 31 maart 2023 is het onderzoek officieel afgerond.
Dat kunnen we niet laten gebeuren zonder een mooie afsluiting.
We stellen voor om een eind-workshop voor deelnemende partijen te organiseren, waarin we de belangrijkste resultaten bespreken, en nog wat discussie voeren over vervolg. Gevolgd door een borrel.

Datum: woensdag 29 maart 2023
Optioneel programma:
• 14.00 – 14.30: Inloop met koffie
• 14.30 – 16.00: Presentatie belangrijkste resultaten per werkpakket
• 16.00 – 16.30: Discussie opbrengsten en vervolg
• 16.00 – 18.00: Netwerkborrel

Locatie: Hogeschool van Amsterdam, Jakoba Mulderhuis

Wetenschappelijke publicatie?

Programma Klimaatbestendige Stad en Duurzaam GWW Fase 5 (2022)-2022-4

Resultaat type
Methodes
Omschrijving

Hevige regenbuien en langdurige hitte, Nederland staat voor een uitdaging zich te beschermen tegen de gevolgen van extremer weer. Door hemelwater in de bodem van wegen te infiltreren en daar ondergronds vast te houden, kunnen problemen omtrent wateroverlast én droogte worden beperkt. Ruimte in de ondergrond is echter schaars. De Hogeschool van Amsterdam (HvA) onderzoekt de potentie van waterbergende wegen om steden klimaatadaptief in te richten.

Wetenschappelijke publicatie?

Programma Klimaatbestendige Stad en Duurzaam GWW Fase 5 (2022)-2022-3

Resultaat type
Bijeenkomsten
Aantal
1
Omschrijving

Vrijwel alle gemeentes van Nederland stellen ambitieuze doelen op gebied van Klimaat, Duurzaamheid en Circulariteit in hun GWW beleid. Maar hoe vertaal je beleidsdoelen op gemeenteniveau naar een uitvoerbaar projectenprogramma?

Dit blijkt in de praktijk nog niet zo eenvoudig, waarbij je soms ook nog spanning ziet tussen de noodzakelijke innovatie enerzijds, en anderzijds bestaande vastgelegde richtlijnen over de openbare ruimte.

Wie speelt welke rol bij deze uitdagingen? Waar geeft de gemeente met haar eigen organisatie invulling aan? En welke rol is voor markt?

Doel van deze online kennissessie om met marktpartijen en gemeentes in gesprek te gaan over deze problematiek. Wat werkt in de praktijk? Waar hebben we nog te ontwikkelen?

https://www.buitenruimte.info/nieuws/nu-terugkijken-online-kennissessie-29-sep-2022-900-1030-duurzaam-gww-beleid-in-de-praktijk-brengen/

Wetenschappelijke publicatie?

Programma Klimaatbestendige Stad en Duurzaam GWW Fase 5 (2022)-2022-2

Resultaat type
Bijeenkomsten
Aantal
1
Omschrijving

Workshop voor aannemers en gemeente: kom live meedenken over waterbergende wegen op 18 mei 13:00-16:00
26 april 2022

Met een groep van onderzoekers en gemeentes zijn we druk bezig met het onderzoek naar Waterbergende Wegen. We zien in de praktijk nog de volgende uitdagingen:

Voldoende stabiel, maar tegelijkertijd voldoende waterbergend ontwerp
Passend in de drukke ondergrond (waar niet altijd ruimte is voor bijv. kratten)
Aangelegd met oog op beheer en onderhoud
Uitgevoerd zodat de prestaties gegarandeerd blijven
Kortgezegd: niet te droog maar ook niet te nat; niet te groot maar ook niet te klein, niet te duur maar ook niet te goedkoop!

Maar hoe doe je dat dan in de praktijk?

We denken dat GWW aannemers vanuit hun praktijkervaring en expertise kunnen bijdragen aan het oplossen van deze puzzels. Bijvoorbeeld op vragen als:

Hoe zou jij dit aanleggen met het oog op beheer en onderhoud?
Hoe voorkom je problemen met stabiliteit op de langere termijn?
Hoe maak je de weg zo de voegen open blijven, en niet vollopen met zand en/of vuil
…?

Wetenschappelijke publicatie?

Programma Klimaatbestendige Stad en Duurzaam GWW Fase 5 (2022)-2022-2

Resultaat type
Bijeenkomsten
Aantal
1
Omschrijving

e kan een vierkante meter maar eenmaal benutten, terwijl de gemeente vele uiteenlopende doelen te bereiken heeft. Hoe kom je dan tot uitvoerbaar beleid? Gemeentes ervaren vaak dat ze ruimte tekort komen om de doelen te halen. Dat maakt circulariteit en klimaatadaptatie tot lastig uitvoerbare opgaves.

Maar welke ruimte ziet de markt? Komen we wel ruimte tekort?

Eerst gaf Riette Boom van gemeente Alkmaar aan hoe in haar organisatie Duurzaam GWW beleid wordt ontwikkeld en ingevuld. Vervolgens deelde Tobias Strating van Roelofs Groep zijn ervaringen over hoe door samenwerken met de markt beleid uitvoerbaar wordt.

Terugkijken?
https://www.youtube.com/watch?v=fokzXutZyZM

Wetenschappelijke publicatie?

Programma Klimaatbestendige Stad en Duurzaam GWW Fase 5 (2022)-2022-1

Resultaat type
Bijeenkomsten
Omschrijving

Nederland is volop aan de gang met klimaatadaptatie om wateroverlast, droogte en hittestress te voorkomen. Zo zijn er op Climatescan.nl al meer dan 5000 locaties verzameld waar waterbergende wegen, natuurvriendelijke wadi’s, waterpleinen, ondergrondse infiltratie, groene daken, watermuren, drijvende woningen, raingardens en andere innovaties worden toegepast. Wat kunnen we daaruit leren? Waar staan we? Waar liggen kansen? Wat werkt in de praktijk en wat niet?

Terugkijken?
https://www.youtube.com/watch?v=yWcwKBk0k4A

Wetenschappelijke publicatie?

Programma Klimaatbestendige Stad en Duurzaam GWW-2022-2

Resultaat type
Bijeenkomsten
Omschrijving

Programma
Middels verschillende inspirerende sprekers nemen we een “deepdive” in verschillende
onderwerpen:
• Tom Schoenmaker (projectleider klimaatbestendige stad aan de Hogeschool van Amsterdam)
zal vertellen over het belang van het vergroenen van steden voor het voorkomen van
wateroverlast en hittestress;
• Arjanne Lagendijk (directeur van het NMCX, dat o.a. het platform Haarlemmermeer
Waterproof ontwikkelde) inspireert ons met leuke voorbeelden uit de regio op het gebied
van klimaatadaptatie;
• Gwen Pellinkhof (projectleider bij IVN) vertelt ons over het project ‘duintuinen’ in de
omgeving Zuid-Kennemerland;

Wetenschappelijke publicatie?